و آنان كه خواندند : يونس و يوسف به « كسر » ، خواستند تا اسم را تازى ( 1 ) كنند من الايناس و الايساف ، فعل مستقبل باشد از او . اگر گويند : چگونه خداى تعالى عند نزول عذاب ايمان قوم يونس قبول كرد ، و نزول عذاب ملجىء باشد ، و اين آيت نه مناقض آن آيت است كه گفت : فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا . . . ( 2 ) ، جواب آن است كه گوييم : واجب نبود كه عذاب فرود آمده باشد به ( 3 ) ايشان بر وجهى كه ملجا شوند ، و انّما آثار و اعلام عذاب پيدا شد آن جا و آنچه دلالت عذاب بود ، چنان كه : عليل مدنف [ كه ] ( 4 ) او [ به ] ( 5 ) خود گمان مرگ برد و علامات مرگ پيدا شود بر او ( 6 ) نه آن علامات كه ملجىء باشد از ديدن فريشته ، توبه [ كند ، توبهء ] ( 7 ) او قبول كند خداى تعالى ، و لكن چون ظنّ يقين شود و فريشته فرو ( 8 ) آيد و او را بيند و جان به حنجر رسد و او منخنق ( 9 ) شود به مرگ توبه از او قبول نكنند ، و مثله قوله : وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها . . . ( 10 ) ، و اين آيت را معنى نه آن است كه : ايشان بر حقيقت بر كنار دوزخ [ بودند ] ( 11 ) ، بل معنى آن است كه : از فعل قبيح و اصرار بر كفر بمنزلت كسى بودند كه بر كنار دوزخ باشد ، خداى تعالى به ادلَّه و الطاف و بيان ، ايشان را از آن برهانيد . همچنين ، در آيت ما ممتنع نباشد كه كشف عذاب كند ( 12 ) و اگر چه عذاب فرو نيامده بود ، بل علامات و امارات بود [ و ايشان عذاب نديده باشند ، و لكن چون مستحق بودند ] ( 13 ) و عذاب نزديك شد به ايشان ، آن را در حكم نازل خواند ، و جمله آن كه لفظ عذاب مجاز باشد و انّما كشف امارات و علامات كرد - و اللَّه اعلم بمراده . قوله تعالى : * ( وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً ) * ، حق تعالى چون ذكر ايمان قوم يونس بكرد و آن كه ايشان بعد ظهور علامات العذاب ايمان آوردند و

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : به تازى . ( 2 ) . سورهء مؤمن ( 40 ) آيهء 85 . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : بر . ( 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء مل ، افزوده شد . ( 6 ) . مل : تو را . ( 13 - 11 - 7 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : فرود . ( 9 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : مستحق ، مج : متحقّق . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها : گفت . ( 10 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 103 .